धम्माचे संस्थापक आणि महाकारुणिक शास्ता
बौद्ध धम्माचे संस्थापक ज्यांनी प्रज्ञा, शील आणि करुणा या त्रिसूत्रीद्वारे मानवाला दुःखमुक्तीचा आणि सदाचाराचा शाश्वत मार्ग दाखवला.
“मन हे सर्व मानसिक भावांचा अग्रेसर आहे, मन श्रेष्ठ आहे आणि सर्व भाव हे मनोमय आहेत. जर कोणी शुद्ध मनाने विचार करतो, बोलतो किंवा वागतो, तर सुख त्याच्या कधीही न सुटणाऱ्या सावलीप्रमाणे त्याच्या पाठीमागे येते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“या जगात वैराने वैर कधीही शांत होत नाही; केवळ अवैर (मैत्री आणि करुणा) यानेच वैर शांत होते. हाच शाश्वत व सनातन नियम आहे.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“व्यर्थ अशा हजार शब्दांपेक्षा तो एकच कल्याणकारी शब्द श्रेष्ठ आहे, ज्याच्या श्रवणाने मनाला खरी शांती मिळते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे एक अखंड खडक वाऱ्याच्या वादळाने हालत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी व्यक्ती स्तुती किंवा निंदेने विचलित होत नाहीत.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“संपूर्ण विश्वाप्रती अमर्याद मैत्रीभाव व करुणा पसरावा — वर, खाली आणि सर्व दिशांना — कोणत्याही अडथळ्याविना, कोणत्याही वैरभावाविना आणि शत्रुत्वाविना.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“सजीवांना इजा पोहोचवणारा माणूस कधीही 'आर्य' (श्रेष्ठ) म्हणवला जात नाही. जो सर्व जीवांप्रती अहिंसा व करुणा बाळगतो, तोच खरा आर्य मानला जातो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“तृष्णेतून शोक निर्माण होतो, तृष्णेतून भय निर्माण होते. जो तृष्णेपासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे, त्याला कोणताही शोक उरत नाही, भीती तर दूरच.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“केवळ ऐकीव गोष्टींवर, परंपरेवर किंवा धर्मग्रंथात लिहिले आहे म्हणूनच त्यावर विश्वास ठेवू नका... जेव्हा तुम्ही स्वतःच्या विवेकाने जाणाल की या गोष्टी नैतिक, कल्याणकारी आणि ज्ञानवंतांनी प्रशंसनीय मानलेल्या आहेत आणि त्या सर्वांच्या हितासाठी व सुखासा…”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“स्वतःच वाईट कर्म केले जाते आणि स्वतःमुळेच माणूस दूषित होतो. स्वतःच वाईटापासून दूर राहता येते आणि स्वतःच माणूस शुद्ध होतो. शुद्धी आणि अशुद्धी ही स्वतःवरच अवलंबून असते; कोणीही दुसऱ्याला शुद्ध करू शकत नाही.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“Though one may conquer a thousand times a thousand men in battle, yet he indeed is the noblest victor who conquers himself.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“अत्तदीप भव (स्वतःचे दीप स्वतः व्हा). स्वतःचा आधार स्वतः बना. कोणत्याही बाह्य आश्रयाचा शोध घेऊ नका. धम्माला आपला दिवा आणि आपला आश्रय बनवा.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जन्माने कोणीही हीन किंवा अस्पृश्य ठरत नाही, आणि जन्माने कोणीही श्रेष्ठ अथवा ब्राह्मण ठरत नाही. केवळ स्वतःच्या कर्मानेच माणूस हीन ठरतो आणि कर्मानेच माणूस श्रेष्ठ ठरतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“सर्व पापांपासून (वाईटापासून) दूर राहणे, चांगल्या गुणांची मशागत करणे आणि आपले चित्त विशुद्ध करणे — हीच सर्व बुद्धांची शिकवण आहे.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“क्रोधावर प्रेमाने (अक्रोधाने) मात करा, दुष्टतेला चांगुलपणाने जिंका, कंजूषाला दातृत्वाने जिंका आणि असत्य बोलणाऱ्याला सत्याने जिंका.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“चांगुलपणाला किंवा पुण्याला क्षुल्लक मानून दुर्लक्ष करू नका, की 'याचा मला काय लाभ होईल.' थेंबाथेंबाने पाण्याचा घडा भरतो. त्याचप्रमाणे सुज्ञ माणूस हळूहळू का होईना, चांगल्या गुणांचा संचय करून स्वतःला समृद्ध करतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“आरोग्य ही सर्वात मोठी देणगी आहे, समाधान ही सर्वात मोठी संपत्ती आहे, विश्वासू मित्र हा सर्वात श्रेष्ठ नातेवाईक आहे आणि निर्वाण हेच परमोच्च सुख आहे.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“भूतकाळात अडकून पडू नका, भविष्याची केवळ स्वप्ने पाहू नका; आपले चित्त वर्तमान क्षणावर एकाग्र करा. आजचे कर्तव्य आजच दक्षतेने पार पाडा.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“तीन गोष्टी दीर्घकाळ लपून राहू शकत नाहीत: सूर्य, चंद्र आणि सत्य.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे एक माता आपल्या एकुलत्या एका मुलाचे रक्षण स्वतःच्या प्राणांची आहुती देऊन करते, त्याचप्रमाणे सर्व सजीवांप्रती प्रत्येकाने आपल्या अंतःकरणात असीम मैत्री आणि करुणा जोपासावी.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जो सदाचार आणि प्रज्ञेने युक्त आहे, जो न्यायप्रिय आणि सत्यवादी आहे, आणि आपले कर्तव्य निष्ठेने पार पाडतो — अशा व्यक्तीचा संपूर्ण जग आदर करते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“प्रयत्न तुम्हाला स्वतःलाच करावा लागेल; बुद्ध हे केवळ मार्ग दाखवणारे शिक्षक आहेत. जे या मार्गावर चालतात आणि चिंतन करतात, ते सर्व बंधनांतून मुक्त होतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जो धम्माचे आचरण करतो, तो शांत आणि प्रसन्न चित्ताने सुखी जीवन जगतो. प्रज्ञावंत माणूस नेहमी श्रेष्ठ व्यक्तींनी शिकवलेल्या धम्मामधेच आनंद मानतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“निरर्थक शब्दांच्या शेकडो गाथा म्हणण्यापेक्षा धम्माचे असे एकच वचन श्रेष्ठ आहे, ज्याचे श्रवण केल्याने चित्ताला खरी शांती लाभते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“द्वेष करणाऱ्या लोकांमध्येही आपण वैरभाव न ठेवता अत्यंत आनंदाने जगू या. जे द्वेषाने भरलेले आहेत, त्यांच्यामध्येही आपण द्वेषमुक्त आणि मैत्रीपूर्ण राहू या.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“'सर्व संस्कार (निर्मित गोष्टी) अनित्य आहेत' — जेव्हा प्रज्ञेच्या दृष्टीने माणूस हे जाणतो, तेव्हा तो दुःखापासून मुक्त होतो. हाच विशुद्धीचा खरा मार्ग आहे.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“माणूस स्वतःच स्वतःचा स्वामी आणि रक्षक आहे; दुसरा कोणी त्याचा रक्षक कसा असू शकेल? जेव्हा माणूस स्वतःवर पूर्ण ताबा मिळवतो, तेव्हा त्याला दुर्लभ असे आत्मसामर्थ्य प्राप्त होते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“नेहमी असेच शब्द बोला जे कल्याणकारी असतील, ज्यांच्या उच्चारणाने कोणताही पश्चात्ताप होणार नाही आणि जे ऐकणाऱ्याला सुख देतील. नेहमी सत्य आणि प्रेमळ वाणी बोला.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“विजयामुळे द्वेष आणि वैर निर्माण होते, कारण पराभूत झालेला माणूस दुःखात जगत असतो. जो विजयाचा आणि पराजयाचा मोह सोडून देतो, तो शांत चित्ताचा माणूस परम सुखाने जगतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“सहनशीलता आणि क्षमा हीच सर्वश्रेष्ठ तपश्चर्या आहे. बुद्ध म्हणतात की 'निर्वाण हेच सर्वोच्च ध्येय आहे.' जो इतरांना इजा करतो तो संन्यासी नाही; जो इतरांना त्रास देतो तो श्रमण नाही.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“लोभासारखी कोणतीही आग नाही, द्वेषासारखे कोणतेही पाप नाही, आसक्तीसारखे कोणतेही दुःख नाही आणि अंतःकरणाच्या शांतीपेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही आनंद नाही.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे महासागराची एकच चव असते — मिठाची चव; त्याचप्रमाणे या धम्माची आणि आचरणाची एकच चव आहे — ती म्हणजे मुक्तीची (स्वातंत्र्याची) चव.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे खोल पाण्याचा डोह अत्यंत स्वच्छ, शांत आणि स्थिर असतो, त्याचप्रमाणे धम्माची शिकवण ऐकून ज्ञानी पुरुष पूर्णपणे शांत आणि प्रसन्न होतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“केवळ खूप बोलण्याने कोणीही शहाणा अथवा ज्ञानी ठरत नाही. जो शांत, द्वेषमुक्त आणि निर्भय असतो, तोच खरा ज्ञानी म्हटला जातो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“या जीवनात केलेली सत्कृत्ये आणि सदाचार हीच अशी एकमेव खरी संपत्ती आहे जी माणसाच्या पाठीशी राहते, आणि कधीही साथ न सोडणाऱ्या सोबत्यासारखी सदैव सोबत असते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे एखाद्या झाडाला वरून तोडले तरी त्याची मुळे शाबूत असतील तर ते पुन्हा उगवते; त्याचप्रमाणे जोपर्यंत तृष्णा (वासना) मुळापासून नष्ट केली जात नाही, तोपर्यंत दुःख पुन्हा पुन्हा निर्माण होत राहते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जे काही मिळाले आहे त्याचा अनादर करू नका आणि इतरांच्या प्रगतीचा किंवा लाभाचा हेवा करू नका. जो इतरांचा मत्सर करतो, त्याचे चित्त कधीही शांत होऊ शकत नाही.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“वाईट कर्मांपासून दूर राहा, चांगल्या गुणांची कास धरा आणि स्वतःचे अंतःकरण निर्मळ करा: हाच आत्मजागृतीचा आणि मुक्तीचा श्रेष्ठ मार्ग आहे.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे गंगा, यमुनेसारख्या महान नद्या महासागराला मिळाल्यावर आपली जुनी नावे आणि ओळख गमावून केवळ 'महासागर' बनतात; त्याचप्रमाणे सर्व जातींचे आणि स्तरांचे लोक जेव्हा या धम्मात प्रवेश करतात, तेव्हा ते आपले जुने भेद विसरून स…”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जो परिश्रमी, दक्ष आणि जागरूक आहे, ज्याचे कर्म विशुद्ध आहे, जो विचारी आणि संयमी आहे, आणि जो धम्मानुसार जीवन जगतो — अशा माणसाची कीर्ती आणि प्रतिष्ठा सतत वृद्धिंगत होते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“माणूस स्वतःच वाईट कर्म करतो आणि स्वतःच अपवित्र होतो. माणूस स्वतःच वाईट कर्मापासून अलिप्त राहतो आणि स्वतःच शुद्ध होतो. पवित्रता आणि अपवित्रता ही स्वतःच्याच आचरणावर अवलंबून असते; कोणीही दुसऱ्याला शुद्ध करू शकत नाही.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“मन अत्यंत चंचल, वेगवान आणि जिथे वाटेल तिथे धावणारे असते. अशा मनावर ताबा मिळवणे कठीण असले, तरी संयमित आणि अनुशासित केलेले मनच जीवनात खरा आनंद देते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“हजारो निरर्थक शब्दांपेक्षा अर्थपूर्ण असा एकच शब्द अधिक श्रेष्ठ आहे, ज्याच्या श्रवणाने चित्ताला खरी शांती लाभते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“संपूर्ण जगाप्रती — वर, खाली आणि दाही दिशांना — अथांग प्रेम आणि मैत्रीची भावना प्रसारित करा; जी कोणत्याही अडथळ्याशिवाय, द्वेषाशिवाय आणि वैराशिवाय असेल.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“पाटाने पाणी नेणारे पाण्याला योग्य दिशा देतात; बाण तयार करणारे बाणाला सरळ करतात; सुतार लाकडाला हवा तसा आकार देतात; आणि ज्ञानी माणसे स्वतःला अनुशासित व संयमित करतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“वाईट आणि अनैतिक मित्रांची संगत धरू नका, तसेच क्षुद्र प्रवृत्तीच्या लोकांसोबत राहू नका. सदाचारी आणि कल्याणमित्र असलेल्या श्रेष्ठ व्यक्तींचीच संगत धरा.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे नीट न शाकारलेल्या छतातून पावसाचे पाणी घरात गळते, त्याचप्रमाणे असंस्कृत आणि अशांत मनात विकार सहज प्रवेश करतात. आणि व्यवस्थित शाकारलेल्या छतातून पाणी गळत नाही, तसेच सुसंस्कृत मनात विकार शिरू शकत नाहीत.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जो स्वतःचे रक्षण करतो तो इतरांचेही रक्षण करतो; आणि जो इतरांचे रक्षण करतो तो स्वतःचेही रक्षण करतो. सजगता आणि मनःशांती विकसित करून माणूस स्वतःचे रक्षण करतो; तर संयम, अहिंसा, प्रेम आणि करुणा बाळगून तो इतरांचे…”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जो माणूस सुखाची इच्छा करणाऱ्या इतर निष्पाप जिवांना त्रास देऊन आणि त्यांच्यावर अन्याय करून स्वतःसाठी सुख मिळवू पाहतो, त्याला कधीही खरी शांती आणि सुख लाभत नाही.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“सर्व जीव हिंसेला घाबरतात; सर्वांना स्वतःचे आयुष्य प्रिय असते. स्वतःला दुसऱ्याच्या जागी ठेवून पाहा, आणि कोणाचीही हत्या करू नका किंवा हत्येस प्रवृत्त करू नका.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“डोळ्यांवर संयम असणे चांगले; कानांवर संयम असणे चांगले; नाकावर संयम असणे चांगले; आणि जिभेवर (वाणीवर) संयम असणे चांगले. सर्वच गोष्टींमध्ये संयम असणे कल्याणकारक आहे. जो सर्व बाजूंनी संयमित राहतो, तो सर्व दुःखांतून…”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जगात अज्ञानापेक्षा वाईट असा दुसरा कोणताही दोष नाही; अविद्या हाच मानवी मनाचा सर्वात मोठा मळ आहे. या अज्ञानाचा त्याग करून निर्मळ व मुक्त व्हा.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“लाभ आणि तोटा, सुख आणि दुःख, स्तुती आणि निंदा, मान आणि अपमान: हे आठ लोकधर्म जगात सतत फिरत असतात. प्रज्ञावंत व्यक्ती त्यांचे क्षणभंगुर स्वरूप समजून नेहमी शांत आणि अविचल राहतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जे बोलणे सत्य, वस्तुस्थितीला धरून, हितकारक आणि दुसऱ्याला प्रिय वाटणारे असते, तेच योग्य वेळी उच्चारले जाते. जर एखादी गोष्ट खरी असली, पण त्यामुळे दुसऱ्याचे नुकसान होत असेल व ती निरुपयोगी असेल, तर तथागत ती कधीही बोल…”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे एक अभेद्य खडक वादळाच्या वाऱ्याने कधीही डगमगत नाही, त्याचप्रमाणे प्रज्ञावंत माणसे स्तुती किंवा निंदेने कधीही विचलित होत नाहीत.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“आकाशामध्ये कोणतीही पाऊलवाट नसते, आणि खरा साधक मुक्तीसाठी बाहेर न पाहता स्वतःच्या अंतर्मनात पाहतो. जग बंधनांमध्ये सुख शोधते, परंतु तथागत सर्व प्रकारच्या बंधनांतून पूर्णपणे मुक्त असतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“तू स्वतःच स्वतःचा रक्षक आहेस; तू स्वतःच स्वतःचा खरा आधार आहेस. म्हणून स्वतःला तशाच प्रकारे प्रशिक्षित कर, ज्याप्रमाणे एक कुशल व्यापारी उत्तम प्रतीच्या घोड्याला शिकवतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“उदारता (दान), गोड व प्रेमळ वाणी, इतरांची निःस्वार्थ सेवा, आणि सर्वांशी समतेचे व आदराचे वर्तन: हे चार सद्गुण समाज एकत्र बांधून ठेवतात, ज्याप्रमाणे कणा रथाच्या फिरणाऱ्या चाकाला घट्ट धरून ठेवतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जर तुम्हाला अशा ज्ञानी व्यक्तीची भेट झाली जो तुमच्यातील त्रुटी दाखवून देतो आणि तुम्हाला योग्य मार्गदर्शन करतो, तर त्याची संगत गुप्त खजिना दाखवणाऱ्या वाटाड्यासारखी माना. अशा प्रज्ञावंताच्या सहवासाने नेहमी कल्याणच होते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“दुसऱ्यांच्या दोषांकडे पाहू नका, किंवा त्यांनी काय केले आणि काय केले नाही यावर लक्ष देऊ नका. त्याऐवजी स्वतःच्या वर्तनाचे परीक्षण करा की आपण स्वतः काय केले आणि काय करायचे बाकी ठेवले.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे दिसायला अत्यंत देखणे आणि रंगीबेरंगी फूल जर सुवासहीन असेल तर ते व्यर्थ वाटते, त्याचप्रमाणे आचरणात न आणणाऱ्या माणसाचे गोड आणि सुविचारयुक्त बोलणे पूर्णपणे निरुपयोगी ठरते.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे देखणे आणि मधुर सुवासाने दरवळणारे फूल सर्वांना आनंद देते, त्याचप्रमाणे स्वतःच्या जीवनात आचरण करणाऱ्या माणसाचे विचार व शब्द अत्यंत फलदायी आणि हितकारक ठरतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“जो माणूस उसळणाऱ्या क्रोधावर तसाच ताबा मिळवतो ज्याप्रमाणे वेगाने धावणाऱ्या रथाला रोखले जाते, त्यालाच मी खरा सारथी मानतो; इतर लोक तर केवळ लगाम हातात धरून ठेवणारे असतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“सत्य बोला; क्रोधाच्या आहारी जाऊ नका; आणि मागणाऱ्याला द्या, मग ते अगदी थोडे असले तरीही चालेल. या तीन सद्गुणांच्या पालनाने माणूस श्रेष्ठ आणि उदात्त पदाला पोहोचतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ना आकाशात, ना समुद्राच्या अथांग डोहात आणि ना पर्वतांच्या गुहेत — या पृथ्वीतलावर अशी कोणतीही जागा नाही जिथे लपून माणूस स्वतःच्या वाईट कर्मांच्या फळांपासून सुटू शकेल.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“एखाद्या माणसाने प्रज्ञा आणि आत्मसंयमाशिवाय शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, प्रज्ञावान होऊन आणि सजगतेने जगलेला केवळ एकच दिवस कैक पटींनी श्रेष्ठ आहे.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“सजगता (अप्रमाद) हा अमरत्वाचा मार्ग आहे; आणि बेफिकीरी (प्रमाद) हा मृत्यूपंथाकडे नेणारा मार्ग आहे. जे सजग व जागरूक असतात ते कधीही मृत पावत नाहीत, तर बेफिकीर लोक जिवंत असूनही मेल्यासारखेच असतात.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“ज्याप्रमाणे सीमेवरील नगराचे आतून आणि बाहेरून अत्यंत काटेकोरपणे रक्षण केले जाते, त्याचप्रमाणे तुम्हीही आपल्या मनाचे सजगपणे रक्षण केले पाहिजे. ही अमूल्य संधी आपल्या हातून वाया जाऊ देऊ नका.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“हे साधकांनो! एक अशी अवस्था आहे जी अजन्म, अनुत्पन्न, अकृत आणि असंस्कृत (बंधनमुक्त) आहे. जर ती अजन्म, अनुत्पन्न, अकृत आणि असंस्कृत अवस्था नसती, तर जे जन्माला आले आहे, उत्पन्न झाले आहे व बंधनात अडकले आहे त्यातून…”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“विजय द्वेष आणि वैरभावाला जन्म देतो, कारण पराभूत झालेली व्यक्ती दुःखात जगत असते. जो माणूस जय आणि पराजय या दोन्हींचा मोह सोडून देतो, तो अत्यंत शांत व समाधानी आयुष्य जगतो.”
संपूर्ण संदर्भ पहा →“या विश्वात जेवढे सजीव आहेत — मग ते दुर्बल असोत वा बलवान, उंच, मध्यम किंवा लहान, सूक्ष्म असोत वा महाकाय, दृश्य असोत वा अदृश्य, जवळ राहणारे असोत वा दूर, जन्माला आलेले असोत किंवा जन्माला येणारे असोत — सर्वच्या स…”
संपूर्ण संदर्भ पहा →