भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

“शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा.”

“जोपर्यंत राजकीय लोकशाहीच्या पायाशी सामाजिक लोकशाही नसते तोपर्यंत ती टिकू शकत नाही. सामाजिक लोकशाही म्हणजे काय? याचा अर्थ असा की, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुभाव यांना जीवनाची तत्त्वे मानणारी जीवनपद्धती.”

“कोणत्याही समाजाची प्रगती मी त्या समाजातील स्त्रियांनी केलेल्या प्रगतीवरून मोजतो.”

“मनाची मशागत हेच मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय असले पाहिजे.”

“समता ही एक काल्पनिक गोष्ट असू शकते, तरीही ती एक मार्गदर्शक तत्त्व म्हणून स्वीकारलीच पाहिजे.”

“संविधानिक नैतिकता ही नैसर्गिक भावना नाही; ती जोपासावी लागते.”

“आयुष्य मोठे असण्यापेक्षा ते महान असावे.”

“उदासीनता (indifferentism) हा माणसांना होऊ शकणारा सर्वात वाईट प्रकारचा रोग आहे.”

“लोकशाही म्हणजे केवळ शासनपद्धती नाही, तर ती एकत्र राहण्याची, एकमेकांशी अनुभव सांधण्याची पद्धत आहे.”

“स्वाभिमान हा जीवनातील सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. त्याशिवाय माणूस शून्यासारखा आहे.”

“भारतातील लोकशाही ही भारतीय भूमीवर केवळ वरवर दिलेली सजावट आहे, जी भूमी मुळातच अलोकशाही आहे.”

“शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, आणि जो ते प्राशन करेल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही.”

“मला तोच धर्म आवडतो जो स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता शिकवतो.”

“माणसं नश्वर आहेत, तशाच विचारसुद्धा नश्वर आहेत. एखाद्या रोपट्याला जसं पाणी घालावं लागतं, तसंच विचारांचंही सतत संवर्धन करावं लागतं, नाहीतर दोन्हीही कोमेजून जातात.”

“आपण आपल्या स्वतःच्या पायावर उभं राहून आपल्या हक्कांसाठी शक्य तितका लढा दिला पाहिजे.”

“एक महान माणूस हा प्रतिष्ठित माणसापेक्षा वेगळा असतो, कारण तो समाजाचा सेवक बनण्यास तयार असतो.”

“राजकीय जुलूम हा सामाजिक जुलूमापुढे काहीच नाही, आणि जो सुधारक समाजाला आव्हान देतो तो सरकारला आव्हान देणाऱ्या राजकारण्यापेक्षा अधिक धैर्यवान असतो.”

“जोपर्यंत तुम्ही सामाजिक स्वातंत्र्य मिळवत नाही, तोपर्यंत कायद्याने दिलेल्या स्वातंत्र्याचा तुम्हाला काहीही उपयोग नाही.”

“अधिकारांचे संरक्षण कायद्याने होत नाही, तर समाजाच्या सामाजिक व नैतिक जाणिवेने होते.”

“पाण्याचा थेंब समुद्रात मिसळल्यावर आपले अस्तित्व गमावतो, पण माणूस मात्र ज्या समाजात राहतो त्यात आपले अस्तित्व गमावत नाही.”

“मी कोणत्याही समूहाच्या किंवा संस्थेच्या पावित्र्यापेक्षा व्यक्तीच्या पावित्र्याला प्राधान्य देतो.”

“जिथे नीतिमत्ता आणि अर्थशास्त्र यांच्यात संघर्ष होतो, तिथे इतिहास दाखवतो की विजय नेहमी अर्थशास्त्राचाच होतो.”

“मी हिंदू म्हणून जन्माला आलो, यावर माझे नियंत्रण नव्हते, पण मी हिंदू म्हणून मरणार नाही, हे माझ्या हातात आहे.”

“जातिव्यवस्था ही केवळ श्रमविभागणी नाही, तर ती श्रमिकांचीही विभागणी आहे.”

“तुम्ही कोणत्याही दिशेने वळा, जात हा राक्षस तुमच्या वाटेत आडवा येतो. हा राक्षस मारल्याशिवाय राजकीय किंवा आर्थिक सुधारणा शक्य नाहीत.”

“बुद्धांची शिकवण चिरंतन आहे, तरीही बुद्धांनी कधीही आपली शिकवण अचूक किंवा सर्वकाळासाठी बंधनकारक असल्याचा दावा केला नाही.”

“आम्हाला ही स्वातंत्र्य कशासाठी हवी आहे? आमच्या सामाजिक व्यवस्थेत भरलेली विषमता, भेदभाव आणि इतर गोष्टी, ज्या आमच्या मूलभूत हक्कांशी विसंगत आहेत, त्या सुधारण्यासाठी आम्हाला ही स्वातंत्र्य हवी आहे.”

“पती-पत्नीचे नाते हे सर्वात जवळच्या मित्रांसारखे असले पाहिजे.”

“एखाद्या समाजाचा आणि त्यांच्या धर्माचा न्याय सामाजिक नीतिमत्तेवर आधारित सामाजिक निकषांनुसारच केला पाहिजे. यापेक्षा इतर कोणताही निकष उपयोगाचा नाही.”

“मी हिंदू धर्माच्या विरोधात आहे, कारण तो चातुर्वर्ण्य (जातिव्यवस्था), शास्त्रे आणि स्मृती यांवर आधारित आहे — हाच खरा शत्रू आहे.”

“समाज नेहमी वेगवेगळ्या वर्गांनी बनलेला असतो, आणि त्यांच्यातील हितसंबंधांचा संघर्ष — मग तो खरा असो वा काल्पनिक — हेच वास्तव आहे.”

“बुद्धिमत्ता ही एक दुर्मीळ गोष्ट आहे, हे विसरता कामा नये. इतर सामाजिक आदर्शांप्रमाणेच, तिचे संवर्धन हेच समाजाचे ध्येय असले पाहिजे.”

“न्यायाने नेहमीच समता आणि योग्य मोबदल्याच्या कल्पना जागृत केल्या आहेत. समानता (equity) म्हणजेच समानीकरण होय.”

“भविष्यात मतभेद आणि फूट पडण्यास वाव राहणार नाही, अशा प्रकारे शक्य झाल्यास मी भारताच्या एकसंघ, एकराज्य स्वरूपाच्या बाजूने आहे.”

“नशिबावर नाही, तर स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवा.”

“राजकारणात भाग न घेण्याची सर्वात मोठी शिक्षा म्हणजे अयोग्य लोक तुमच्यावर राज्य करू लागतात.”

“हिंदू धर्मात विवेक, तर्क आणि स्वतंत्र विचारांच्या विकासासाठी कोणतीही जागा नाही.”

“मी अतिशय कष्टाने या चळवळीचा हा रथ इथवर आणला आहे. जर माझ्या सहकाऱ्यांना हा रथ पुढे नेता येत नसेल, तर त्यांनी तो कोणत्याही परिस्थितीत मागे जाऊ देऊ नये.”

“वर्गहीन समाज निर्माण करण्यापूर्वी समाजाला जातिविहीन करावे लागेल.”

“यशस्वी क्रांतीसाठी केवळ असंतोष पुरेसा नसतो; तर न्याय, राजकीय आणि सामाजिक हक्कांवर अढळ निष्ठा असणे अत्यंत आवश्यक असते.”

“जात, धर्म, वंश किंवा रंग यांचे भेद विसरून लोकांमध्ये सामाजिक बंधुभावाला सर्वोच्च स्थान दिले जाईल, तेव्हाच राष्ट्रवादाला खरा अर्थ प्राप्त होऊ शकतो.”

“जो समाज आपला इतिहास विसरत नाही, तोच समाज नवीन इतिहास घडवू शकतो.”

“महान आणि उदात्त प्रयत्नांशिवाय या जगात दुसरे काहीही मौल्यवान नाही.”

“जर तुम्ही मनाने स्वतंत्र असाल, तरच तुम्ही खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र आहात.”

“आम्ही प्रथमही भारतीय आहोत आणि अंतिमतःही भारतीयच आहोत.”

“काही लोकांना वाटते की धर्माची समाजाला गरज नाही. माझे हे मत नाही. समाजाच्या निकोप जगण्यासाठी आणि नीतिमूल्यांसाठी धर्म पायाभूत आहे असे मी मानतो.”

“तुम्ही चव बदलू शकता, पण विषाचे रूपांतर कधीही अमृतात होऊ शकत नाही.”

“गमावलेले अधिकार कधीही भीक मागून किंवा दयेची याचना करून परत मिळत नाहीत, तर ते अखंड आणि स्वाभिमानी संघर्षानेच मिळवावे लागतात.”

“गुलामगिरी म्हणजे केवळ कायद्याने लादलेली बंधने नव्हेत. गुलामगिरी म्हणजे समाजातील अशी अवस्था, जिथे काही माणसांवर आपले जीवन आणि आचरण चालवण्यासाठी इतरांचे हेतू व नियम लादले जातात.”

“स्वाभिमान ही मानवी जीवनातील सर्वात मौल्यवान संपत्ती आहे. स्वाभिमानाशिवाय माणूस शून्यासारखा आहे. स्वाभिमानाने जगण्यासाठी माणसाने सर्व अडचणींवर मात केली पाहिजे.”

“भारतीय म्हणून आपल्या निष्ठेला कोणत्याही स्पर्धक निष्ठेचा किंचितही धक्का लागावा हे मला मुळीच मान्य नाही, मग ती निष्ठा धर्मातून, संस्कृतीतून किंवा भाषेतून निर्माण झालेली असो.”

“धर्मामधील भक्ती हा आत्म्याच्या उद्धाराचा मार्ग असू शकेल. परंतु राजकारणातील भक्ती किंवा व्यक्तिपूजा हा अधोगतीकडे आणि अखेर हुकूमशाहीकडे नेणारा खात्रीशीर मार्ग आहे.”

“लोकशाही म्हणजे केवळ कायद्यांचे शासन नव्हे; तर ती सहमानवांप्रती आदर आणि समतेची प्रवृत्ती आहे. अन्यायाप्रती बाळगलेली उदासीनता हा लोकशाही समाजासाठी हळुवार विषासारखा आहे.”

“ज्ञान हा मानवी जीवनाचा सर्वात भक्कम पाया आहे. ज्ञानाला आपले शस्त्र आणि शिक्षणाला आपली ढाल बनवा; ज्ञानाशिवाय माणूस आयुष्यभर अंधारातच चाचपडत राहतो.”

“कायदा आणि सुव्यवस्था हे राजकीय समाजासाठी औषधासारखे आहेत, आणि जेव्हा समाज अस्वस्थ होतो, तेव्हा न्यायाने आणि निष्पक्षतेने हे औषध दिले गेले पाहिजे.”

“संविधानाचा उद्देश केवळ राज्यसंस्थेची अंगे निर्माण करणे हा नसून, त्यांच्या अधिकारांवर बंधने घालणे हाही आहे, जेणेकरून सत्ताधाऱ्यांची जुलूमशाही नागरिकांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेऊ शकणार नाही.”

“आपल्याला आपल्या राजकीय लोकशाहीचे रूपांतर सामाजिक लोकशाहीत करावेच लागेल. राजकीय लोकशाही दीर्घकाळ टिकू शकत नाही जोपर्यंत तिच्या पायाशी सामाजिक लोकशाही नसेल, जी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांना जीवनाची तत्त्वे मानते.”

“जात ही विटांच्या भिंतीसारखी किंवा काटेरी कुंपणासारखी कोणतीही भौतिक वस्तू नाही. जात ही एक मानसिकता आहे; ती मनाची एक विकृत अवस्था आहे. जातिनिर्मूलनाचा खरा अर्थ कोणतीही भौतिक भिंत तोडणे नसून, मनाच्या विचारसरणीत क्रांतिकारक बद…”

“माझे सामाजिक तत्त्वज्ञान तीन शब्दांत सामावलेले आहे: स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता. परंतु कोणीही असे म्हणू नये की मी हे तत्त्वज्ञान फ्रेंच राज्यक्रांतीवरून उसने घेतले आहे. मी ते तिथून घेतलेले नाही. माझी मुळे तथागत बुद्धांच्या शिकवणीत रुजले…”

“बदलत्या जगामध्ये अपरिवर्तनीय नैतिकता ही समाजाला जडत्व आणि अधोगतीकडे नेते. मानवी न्याय आणि सन्मानाच्या वाढत्या गरजांनुसार नैतिकता व सामाजिक नियमांमध्ये सतत सुधारणा झाली पाहिजे.”

“आपल्या मुलांना लहानपणापासूनच स्वाभिमान आणि धैर्याचे धडे द्या. त्यांच्या मनावर हे ठसवा की ते या जगात कोणापेक्षाही कमी नाहीत आणि त्यांनी कोणत्याही अन्यायापुढे कधीही मान तुकवता कामा नये.”

“बंधुता म्हणजे सर्व भारतीयांमधील एकसंध बंधुभावाची भावना — सर्व भारतीय हे एकच राष्ट्र आहेत ही जाणीव. बंधुतेशिवाय, समता आणि स्वातंत्र्य हे केवळ वरवरच्या रंगाच्या थरासारखे फिके ठरतील.”

“मानवी स्वातंत्र्य आणि सन्मानाच्या लढ्यात, विवेक आणि तर्क हाच आपला एकमेव विश्वासू वाटाड्या आहे. अंधश्रद्धा, रूढीपरंपरा आणि बिनशर्त सत्ता हीच मानवी मुक्तीची खरी शत्रू आहेत.”

“भूतकाळातील दुःखांकडे आणि यातनांविषयी निराश होऊन किंवा रडत पाहू नका; तर भविष्याकडे अढळ निश्चय, एकता आणि अपार धैर्याने पाहा.”

“जो समाज आपल्या सर्वात दुर्बल घटकांवर होणाऱ्या अन्यायाला मूक संमती देतो, तो स्वतःचा पाया वाळूवर रचत असतो. न्यायाने दुर्बलांचे रक्षण केलेच पाहिजे, अन्यथा संपूर्ण समाजव्यवस्था कोसळेल.”

“कोणत्याही राष्ट्राची खरी प्रगती आणि उज्ज्वल भविष्य हे प्रामुख्याने तेथील तरुणांच्या उच्च शिक्षणावर, नैतिक चारित्र्यावर आणि बौद्धिक स्वातंत्र्यावर अवलंबून असते.”

“स्वावलंबन हीच सर्वात मोठी मदत आहे. आपल्या मुक्तीसाठी दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून राहू नका. अविरत परिश्रम, नैतिक शिस्त आणि शिक्षणाच्या बळावर आपले भविष्य स्वतःच घडवा.”

“अस्पृश्यतेने अस्पृश्यांचा घात केला आहे, हिंदूंना रसातळाला नेले आहे आणि अखेर संपूर्ण भारताचे अतोनात नुकसान केले आहे. आपल्याच लाखो लोकांच्या मानवाधिकारांना पायाखाली तुडवून कोणतेही राष्ट्र कधीही महान होऊ शकत नाही.”

“खरा धर्म तोच आहे जो मानवाला उदात्त बनवतो, चित्त शुद्ध करतो, वैश्विक बंधुभाव वाढीस लावतो आणि समाजात शांतता व सलोखा निर्माण करतो.”

“दारिद्र्यात किंवा सामाजिक विषमतेत जन्म घेणे हा तुमचा गुन्हा नाही, पण गुलामीलाच आपले नशीब मानून हक्कासाठी व स्वाभिमानासाठी संघर्ष न करता मरणे हा अक्षम्य अपराध आहे.”

“संविधान कितीही चांगले असले तरी ते राबवणारे लोक जर वाईट निघाले, तर ते संविधान निश्चितच वाईट ठरेल. याउलट, संविधान कितीही वाईट असले तरी ते राबवणारे लोक जर प्रामाणिक आणि चांगले निघाले, तर ते चांगले ठरेल.”

“सामाजिक मुक्तीच्या लढ्यात विचार आणि सत्य हीच सर्वात प्रभावी शस्त्रे आहेत. मुक्या व शोषित जनतेच्या मनात न्यायाची जाणीव निर्माण करणे हीच सर्व खऱ्या क्रांत्यांची सुरुवात असते.”